Leges en heffingsgrondslagen bij vastgoed
Bij het bouwen, verbouwen of wijzigen van vastgoed kunnen gemeenten leges in rekening brengen voor het behandelen van vergunningaanvragen en andere gemeentelijke diensten. Vooral bij omgevingsvergunningen kunnen de kosten aanzienlijk zijn, doordat de leges geheel of gedeeltelijk worden berekend op basis van de bouwkosten.
De hoogte van de leges wordt bepaald door de gemeentelijke legesverordening en tarieventabel. Hierin staat welke activiteiten belastbaar zijn, welke heffingsgrondslag wordt gebruikt en welke tarieven van toepassing zijn.
Bij bouwleges is het belangrijk onderscheid te maken tussen de aannemingssom, geraamde bouwkosten, genormeerde bouwkosten en de waarde van het vastgoed. De bouwkosten voor de leges zijn namelijk niet automatisch gelijk aan de WOZ-waarde of de gecorrigeerde vervangingswaarde.
Hieronder worden de belangrijkste regels voor leges en heffingsgrondslagen toegelicht, waaronder de Omgevingswet, de berekening van bouwleges, kostendekkendheid en de beoordeling van legesaanslagen.
Leges en heffingsgrondslagen uitgelegd:
Leges zijn gemeentelijke rechten die onder meer worden geheven voor het behandelen van aanvragen en het verrichten van bepaalde gemeentelijke diensten. De wettelijke grondslag is artikel 229, eerste lid, onderdeel b, van de Gemeentewet.
Voor welke diensten kunnen leges worden geheven?
Bij vastgoed kunnen leges onder meer betrekking hebben op:
- Het behandelen van een aanvraag om een omgevingsvergunning.
- Het beoordelen van bepaalde bouwactiviteiten.
- Het behandelen van aanvragen voor afwijkingen van het omgevingsplan.
- Het beoordelen van monumentenactiviteiten.
- Het behandelen van aanvragen voor andere vergunningplichtige activiteiten.
- Bepaalde vormen van vooroverleg of andere gemeentelijke dienstverlening.
Of een dienst daadwerkelijk belastbaar is, wordt bepaald door de wettelijke bevoegdheid en de gemeentelijke legesverordening.
Legesverordening
De gemeenteraad stelt de legesverordening en de daarbij behorende tarieventabel vast.
Hierin wordt vastgelegd:
- Voor welke diensten leges verschuldigd zijn.
- Wie belastingplichtig is.
- Wanneer de belastingplicht ontstaat.
- Welke heffingsmaatstaf wordt gebruikt.
- Welke tarieven gelden.
- Of vrijstellingen of verminderingen van toepassing zijn.
Leges zijn geen boete
Leges vormen een vergoeding in de vorm van een publiekrechtelijke heffing voor de aangewezen dienstverlening.
Een legesaanslag is daarom niet bedoeld als straf voor het aanvragen van een vergunning of het uitvoeren van werkzaamheden.
Ook hoeft het verschuldigde bedrag niet precies overeen te komen met de kosten die de gemeente voor de individuele aanvraag heeft gemaakt.
Bij vastgoed zijn vooral de leges voor activiteiten onder de Omgevingswet relevant.
Sinds 1 januari 2024 worden vergunningaanvragen behandeld volgens het stelsel van de Omgevingswet, behoudens toepasselijk overgangsrecht voor eerdere aanvragen.
Bouwen en verbouwen
Bij nieuwbouw of verbouw kan een omgevingsvergunning nodig zijn voor een technische bouwactiviteit, een omgevingsplanactiviteit of beide.
De benodigde toestemmingen hangen af van de aard en omvang van het project en de toepasselijke regels.
Afwijken van het omgevingsplan
Een bouwplan of voorgenomen gebruik kan in strijd zijn met het geldende omgevingsplan.
Onder voorwaarden kan daarvoor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) worden aangevraagd.
Een dergelijke aanvraag kan een andere behandeling en een afzonderlijk legestarief kennen dan een activiteit die binnen het omgevingsplan past.
Overige activiteiten
Afhankelijk van het project kunnen leges ook betrekking hebben op:
- Monumentenactiviteiten.
- Bepaalde sloopactiviteiten.
- Milieubelastende activiteiten.
- Het aanleggen of wijzigen van een uitweg.
- Het kappen van bomen.
- Andere vergunningplichtige omgevingsplanactiviteiten.
Meerdere activiteiten binnen één aanvraag
Een omgevingsvergunning kan betrekking hebben op verschillende activiteiten.
De gemeentelijke tarieventabel kan bepalen dat de leges voor die activiteiten afzonderlijk worden berekend en vervolgens worden opgeteld.
Vergunningvrije activiteiten
Niet iedere bouw- of gebruiksactiviteit is vergunningplichtig.
Wanneer een activiteit zonder vergunning mag worden uitgevoerd, bestaat niet automatisch een grondslag voor bouwleges.
Als toch een aanvraag is ingediend, moet worden beoordeeld hoe de gemeente volgens de legesverordening met die aanvraag omgaat.
De Omgevingswet maakt onderscheid tussen het technische en het ruimtelijke deel van bouwen. Deze scheiding wordt ook wel de knip genoemd.
Dit onderscheid is van belang voor de vergunningplicht en de berekening van leges.
Technische bouwactiviteit
De technische bouwactiviteit heeft betrekking op de bouwtechnische eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl).
Denk aan regels voor:
- Constructieve veiligheid.
- Brandveiligheid.
- Gezondheid.
- Energiezuinigheid.
- Technische kwaliteit van bouwwerken.
Voor bepaalde bouwactiviteiten is een technische omgevingsvergunning nodig.
Omgevingsplanactiviteit
De omgevingsplanactiviteit gaat over de ruimtelijke aanvaardbaarheid van het bouwplan.
Hierbij kunnen onder meer worden beoordeeld:
- De toegestane bouwhoogte.
- Het bebouwingspercentage.
- De ligging van het gebouw.
- Het uiterlijk van het bouwwerk.
- De toegestane functies.
- De regels van het omgevingsplan.
Gevolgen voor de leges
Wanneer voor een project beide vergunningplichtige activiteiten moeten worden aangevraagd, kunnen volgens de gemeentelijke tarieventabel afzonderlijke legesonderdelen verschuldigd zijn.
De enkele omstandigheid dat één bouwproject wordt uitgevoerd, betekent dus niet dat slechts één tariefonderdeel kan gelden.
Wet kwaliteitsborging voor het bouwen
Voor bepaalde bouwactiviteiten in gevolgklasse 1 geldt het stelsel van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb).
Daarbij wordt de bouwtechnische kwaliteitsborging uitgevoerd door een onafhankelijke kwaliteitsborger en kan voor de technische bouwactiviteit een meldingsplicht gelden in plaats van een vergunningplicht.
Een bouwmelding is geen aanvraag om een technische omgevingsvergunning. De gemeente kan daarom niet zonder meer leges voor de behandeling van een technische vergunningaanvraag rekenen wanneer die aanvraag niet nodig is.
Voor een afzonderlijke vergunningplichtige omgevingsplanactiviteit kunnen wel leges verschuldigd zijn.
Bij veel gemeentelijke legesverordeningen worden de leges voor bouwactiviteiten berekend op basis van de bouwkosten.
Wat onder bouwkosten wordt verstaan, moet blijken uit de toepasselijke legesverordening.
Aannemingssom
Gemeenten kunnen bij de definitie van bouwkosten aansluiten bij de aanneemsom zoals bedoeld in de Uniforme Administratieve Voorwaarden voor de uitvoering van werken en technische installatiewerken (UAV).
Dit is het bedrag waarvoor de werkzaamheden volgens de aannemingsovereenkomst worden uitgevoerd.
Geraamde bouwkosten
Wanneer geen aannemingsovereenkomst beschikbaar is, kan de gemeente volgens de verordening uitgaan van een raming van de bouwkosten.
Daarbij wordt in gemeentelijke regelingen regelmatig verwezen naar de NEN 2699.
Genormeerde bouwkosten
Sommige gemeenten gebruiken referentielijsten of kengetallen om de bouwkosten objectief vast te stellen.
Deze kunnen bijvoorbeeld worden gebaseerd op:
- Het type bouwwerk.
- De bruto vloeroppervlakte.
- De inhoud van het gebouw.
- De bouwwijze.
- Het kwaliteits- of afwerkingsniveau.
- De aard van de werkzaamheden.
De gehanteerde systematiek moet aansluiten op de gemeentelijke verordening en eventuele daarop gebaseerde beleidsregels.
Btw over de bouwkosten
Of bouwkosten inclusief of exclusief omzetbelasting worden meegenomen, hangt af van de toepasselijke definitie.
Gemeentelijke regelingen kunnen hierin verschillen.
Het is daarom niet juist zonder controle te veronderstellen dat voor bouwleges altijd bedragen exclusief btw worden gebruikt.
Kosten die niet onder de grondslag vallen
Niet iedere uitgave die met een vastgoedproject samenhangt, behoort automatisch tot de bouwkosten voor de leges.
Of bijvoorbeeld grondverwerving, bepaalde advieskosten of andere projectkosten worden meegenomen, hangt af van de wettelijke en gemeentelijke omschrijving van de heffingsgrondslag.
Bij de aanvraag van een omgevingsvergunning wordt vaak gevraagd om een opgave van de bouwkosten.
De gemeente kan deze opgave toetsen aan de definitie en berekeningswijze die voor de leges gelden.
Onderbouwing met bouwdocumenten
Voor de beoordeling kunnen onder meer relevant zijn:
- Een aannemingsovereenkomst.
- Een gespecificeerde aannemersbegroting.
- Offertes.
- Bouwtekeningen.
- Oppervlakte- en inhoudsberekeningen.
- Een kostenraming volgens de voorgeschreven systematiek.
- Een toelichting op de bouwkundige uitvoering.
Vergelijking met kengetallen
Wanneer de gemeente normbedragen gebruikt, moet worden nagegaan of het juiste gebouwtype en de juiste omvang zijn gehanteerd.
Een kantoor, distributiecentrum en eenvoudig opslaggebouw kunnen bijvoorbeeld sterk verschillen in bouwkundige uitvoering.
De heffingsgrondslag moet worden bepaald volgens de regels die voor het betreffende project en belastingjaar gelden.
Afwijking tussen begrote en werkelijke kosten
De werkelijke bouwkosten kunnen lager of hoger zijn dan de kosten die voor de leges worden gehanteerd.
Dat verschil betekent niet automatisch dat de aanslag onjuist is.
Wanneer de verordening voorziet in een genormeerde heffingsgrondslag, kan deze onder voorwaarden worden toegepast in plaats van de feitelijk betaalde bouwkosten.
Zelfbouw en uitvoering in eigen beheer
Bij werkzaamheden in eigen beheer kunnen de werkelijk betaalde bedragen afwijken van de kosten die een onafhankelijke aannemer voor hetzelfde werk zou rekenen. Als de gemeentelijke regeling uitgaat van een objectieve raming, hoeft de eigen uitgavenadministratie niet zonder meer de juiste heffingsgrondslag te zijn.
Controle van de berekening
Bij een afwijkende gemeentelijke kostenraming moet duidelijk zijn welke uitgangspunten zijn gebruikt.
Een juiste beoordeling vraagt om controle van de toepasselijke definitie, het bouwplan, de maatvoering en de gebruikte prijsgrondslag.
De gemeentelijke tarieventabel bepaalt hoe de verschuldigde leges worden berekend.
Daarbij kunnen verschillende tariefsystemen worden gebruikt.
Percentage van de bouwkosten
Bij bouwleges komt het voor dat de gemeente een percentage van de vastgestelde bouwkosten in rekening brengt.
De algemene berekening luidt dan:
Bouwleges = bouwkosten volgens de verordening × toepasselijk legestarief.
De concrete berekening kan afwijken wanneer de gemeente minimumtarieven, staffels of andere bepalingen hanteert.
Vaste tarieven
Voor bepaalde activiteiten kan een vast bedrag gelden.
Dit komt bijvoorbeeld voor bij bepaalde vergunningaanvragen, verklaringen en andere gemeentelijke diensten.
Tariefstaffels
Bij omvangrijke bouwprojecten kunnen verschillende percentages gelden voor opeenvolgende delen van de bouwkosten.
Er moet dan worden beoordeeld of de verordening uitgaat van een oplopend of degressief tarief en hoe de schijven worden toegepast.
Aanvullende legesonderdelen
Bij een aanvraag kunnen aanvullende tarieven gelden voor bijvoorbeeld:
- Een buitenplanse omgevingsplanactiviteit.
- Een monumentenactiviteit.
- Een aanvullende beoordeling.
- Een advies van een daarvoor aangewezen instantie.
- Een andere activiteit waarvoor de verordening een afzonderlijk tarief bevat.
Voorkomen van onjuiste samenloop
Wanneer meerdere onderdelen worden berekend, moet worden gecontroleerd of ieder onderdeel daadwerkelijk van toepassing is.
De gemeente mag niet uitsluitend vanwege de omvang van het project willekeurige toeslagen toevoegen.
De verschuldigde bedragen moeten kunnen worden herleid tot de tarieventabel.
Het juiste belastingjaar
De geldende legesverordening wordt bepaald volgens de regels over het ontstaan van de belastingplicht.
De datum waarop de vergunning uiteindelijk wordt verleend, is daarom niet in alle gevallen bepalend voor de toepasselijke tarieven.
Leges worden vaak geheven voor het in behandeling nemen van een aanvraag, niet uitsluitend voor het verlenen van een vergunning.
Daardoor kunnen ook kosten verschuldigd zijn wanneer een vergunning niet wordt verleend.
Afgewezen vergunningaanvraag
Wanneer de gemeente een aanvraag behandelt en vervolgens weigert, kan de belastingplicht al zijn ontstaan.
De weigering betekent dus niet automatisch dat de leges vervallen.
Of een vermindering mogelijk is, hangt af van de bepalingen in de gemeentelijke verordening.
Intrekking van de aanvraag
Wanneer de aanvrager een vergunningaanvraag intrekt, kan de verordening voorzien in een gedeeltelijke vermindering of teruggaaf.
Daarbij kan het moment van intrekking relevant zijn.
Een aanvraag die kort na indiening wordt ingetrokken, kan volgens de verordening anders worden behandeld dan een aanvraag die pas na uitgebreide beoordeling wordt beëindigd.
Buiten behandeling laten
Een aanvraag kan buiten behandeling worden gelaten wanneer niet aan de indieningsvereisten wordt voldaan en een gebrek niet tijdig wordt hersteld.
Ook hiervoor kunnen afzonderlijke legesbepalingen gelden.
Het buiten behandeling laten betekent niet zonder meer dat geen leges verschuldigd zijn.
Vergunningvrije werkzaamheden
Wanneer achteraf blijkt dat voor een activiteit geen vergunning nodig was, moet worden beoordeeld welk belastbaar feit volgens de verordening heeft plaatsgevonden. De uitkomst kan afhankelijk zijn van de formulering van de legesregeling en de wijze waarop de aanvraag is behandeld.
Gewijzigde vergunningaanvraag
Wanneer een bouwplan wordt aangepast, kunnen de regels voor een wijziging van een bestaande vergunning of een nieuwe aanvraag van belang zijn.
Daarbij kunnen afzonderlijke tarieven, verrekeningen of teruggaafmogelijkheden gelden.
Voor leges geldt de opbrengstlimiet van artikel 229b van de Gemeentewet.
Deze bepaling schrijft voor dat de tarieven zodanig moeten worden vastgesteld dat de geraamde baten niet uitgaan boven de geraamde lasten ter zake.
Wat betekent de opbrengstlimiet?
De gemeente moet bij het vaststellen van de tarieven rekening houden met de geraamde opbrengsten en de kosten die volgens de wettelijke regels aan de betrokken dienstverlening mogen worden toegerekend.
Daarbij gaat het om ramingen en niet uitsluitend om de daadwerkelijk gerealiseerde opbrengsten en uitgaven achteraf.
Geen individuele kostprijs
De kosten voor het behandelen van één vergunningaanvraag hoeven niet gelijk te zijn aan de leges die voor die aanvraag worden geheven.
Een hoog legesbedrag is daarom niet uitsluitend vanwege het verschil met de individuele behandelingskosten in strijd met artikel 229b.
Beoordeling op verordeningsniveau
Bij de opbrengstlimiet wordt in beginsel gekeken naar het totaal van de geraamde baten en lasten van de rechten die binnen de relevante verordening worden geheven.
Er hoeft daarom niet voor iedere afzonderlijke tariefpost of vergunningcategorie sprake te zijn van volledige kostendekkendheid.
Welke kosten mogen worden meegenomen?
De gemeente mag kosten toerekenen voor zover deze voldoende verband houden met de dienstverlening waarvoor de rechten worden geheven.
Niet iedere algemene gemeentelijke uitgave kan als last ter zake van leges worden aangemerkt.
Onderbouwing van de kostendekkendheid
Wanneer de opbrengstlimiet gemotiveerd wordt betwist, kunnen onder meer relevant zijn:
- De gemeentelijke begroting.
- De geraamde legesopbrengsten.
- De geraamde lasten.
- Kostenverdeelstaten.
- De gebruikte toerekeningsmethoden.
- Een toelichting op de betrokken kostenposten.
Of de opbrengstlimiet is overschreden en wat daarvan het rechtsgevolg is, vraagt om beoordeling van de gegevens en de toepasselijke rechtspraak.
Een legesaanslag wordt niet automatisch verminderd doordat de opbrengsten van één tariefcategorie hoger zijn dan de rechtstreeks daaraan toegerekende kosten.
Bij vastgoed worden verschillende soorten waarden en kosten gebruikt.
De bouwkosten voor leges, de WOZ-waarde en de gecorrigeerde vervangingswaarde zijn niet zonder meer met elkaar vergelijkbaar.
Bouwkosten voor leges
De bouwkosten voor leges worden vastgesteld volgens de gemeentelijke legesverordening.
Daarbij kan worden aangesloten bij een aannemingssom, kostenraming of objectieve kengetallen.
Het gaat om de heffingsgrondslag voor de behandeling van een aanvraag.
WOZ-waarde
De WOZ-waarde wordt vastgesteld volgens de Wet WOZ.
Voor de waarde in het economische verkeer zijn onder meer marktgegevens en de wettelijke waarderingsficties relevant.
Voor niet-woningen kan daarnaast de gecorrigeerde vervangingswaarde bepalend zijn.
Gecorrigeerde vervangingswaarde
Bij de gecorrigeerde vervangingswaarde wordt onder meer rekening gehouden met grondwaarde, vervangingskosten van de opstallen en correcties wegens technische en functionele veroudering.
Deze waarde wordt bepaald volgens de regels voor de WOZ-taxatie.
Waarom kunnen de bedragen verschillen?
De bedragen kunnen afwijken door verschillen in:
- Het doel van de berekening.
- De toepasselijke waarderingsdatum.
- De omvang van de betrokken werkzaamheden of objectonderdelen.
- De behandeling van grondkosten.
- De behandeling van btw.
- De toegepaste kostenkengetallen.
- De invloed van veroudering en marktontwikkelingen.
Een verschil tussen bouwleges en WOZ-waarde is daarom op zichzelf geen bewijs dat een van beide onjuist is.
Leges en kostenverhaal bij gebiedsontwikkeling
Bouwleges moeten ook worden onderscheiden van publiekrechtelijk kostenverhaal voor gebiedsontwikkeling onder de Omgevingswet.
Voor kostenverhaal gelden andere wettelijke regels en grondslagen.
Het feit dat een project zowel leges als kostenverhaal kent, betekent niet automatisch dat dezelfde kosten ten onrechte dubbel worden geheven. Daarvoor moet worden onderzocht op welke werkzaamheden en kosten de verschillende regelingen betrekking hebben.
Bij de beoordeling van een legesaanslag moet worden vastgesteld of de juiste gemeentelijke verordening is toegepast en of de berekening aansluit op de feitelijke aanvraag.
Controle van het belastbare feit
Eerst moet worden vastgesteld:
- Welke aanvraag is ingediend?
- Welke activiteiten zijn aangevraagd?
- Wanneer is de aanvraag in behandeling genomen?
- Welke legesverordening is van toepassing?
- Voor welke diensten worden leges geheven?
- Is sprake van een vrijstelling, vermindering of teruggaafregeling?
Controle van de bouwkosten
Wanneer de heffing is gebaseerd op bouwkosten, zijn onder meer relevant:
- De definitie van bouwkosten.
- De opgegeven aannemingssom.
- De gehanteerde kostenraming.
- De gebruikte kengetallen.
- De bouwkundige omvang van het project.
- De behandeling van btw.
- De toepassing van eventuele tariefschijven.
Controle van aanvullende tarieven
Bij samengestelde omgevingsvergunningen moet worden nagegaan of de juiste activiteiten zijn belast.
Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen de technische bouwactiviteit, de omgevingsplanactiviteit en eventuele andere vergunningsonderdelen.
Onderbouwing van de heffing
Voor de controle kunnen onder meer nodig zijn:
- De legesaanslag of legesnota.
- De gemeentelijke legesverordening.
- De toepasselijke tarieventabel.
- De omgevingsvergunningaanvraag.
- Bouwtekeningen en kostenopgaven.
- De gemeentelijke berekening.
- Eventuele beleidsregels over bouwkosten.
- De beslissing op de vergunningaanvraag.
Bezwaar tegen de legesaanslag
Men kan binnen zes weken bezwaar maken tegen een legesaanslag die voor bezwaar vatbaar is, mits de regels voor bekendmaking en termijnberekening in acht worden genomen. De procedure voor bezwaar tegen belastingheffing staat los van de procedure voor het aanvragen of weigeren van een omgevingsvergunning.
Mogelijke geschilpunten
Bij de beoordeling kunnen onder meer aan de orde komen:
- Een onjuist belastbaar feit.
- Een verkeerde belastingplichtige.
- Een onjuiste bouwkostengrondslag.
- Een verkeerd tarief.
- Onterecht toegepaste aanvullende legesonderdelen.
- Een niet-verwerkte vermindering of teruggaaf.
- Strijd met de opbrengstlimiet.
Of een aanslag moet worden verminderd, hangt af van de toepasselijke verordening, de onderliggende gegevens en de relevante wettelijke voorschriften.
Deze pagina is gebaseerd op de Gemeentewet, de Omgevingswet en officiële toelichtingen van de VNG, het Informatiepunt Leefomgeving en de Rijksoverheid.
De daadwerkelijke heffingsgrondslag en het tarief moeten steeds worden gecontroleerd in de gemeentelijke legesverordening en de daarbij behorende tarieventabel voor het relevante jaar.
Wettelijke en officiële bronnen
- Gemeentewet – artikelen 217, 229 en 229b
- Omgevingswet
- VNG – Leges en de Omgevingswet
- Informatiepunt Leefomgeving – De knip tussen technisch en ruimtelijk bouwen
- Informatiepunt Leefomgeving – Wet kwaliteitsborging voor het bouwen
- Rijksoverheid – Vergunning aanvragen voor (ver)bouwen
- Overheid.nl – Lokale wet- en regelgeving
Verdieping bouwkosten en kostendekkendheid
- Voorbeeld van een gemeentelijke legesverordening 2026
- Voorbeeld van een gemeentelijke bouwkostenregeling 2026
- Hoge Raad 10 mei 2019 – Bouwleges op basis van normbedragen
- Rechtbank Noord-Nederland 16 april 2026 – Opbrengstlimiet leges